चेक (Cheque) भनेको के हो? ड्राफ्ट (Draft) भनेको के हो? चेक र ड्राफ्ट का प्रकार हरु र यिनीहरु बीच को भिन्न्ता हरु ।

(क) चेक ( Cheque ) को अर्थ :

चेक त्यो लिखित आदेशपत्र हो जसको माध्यमबाट मात्र बैंकबाट रकम पैसा निकाल्न सकिन्छ । बैंक खातामा पैसा जम्मा गर्ने ग्राहकलाई बैंकद्धारा तयार गरिएको चेक पैसा झिक्ने प्रयोजनको निमित्त दिईन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थामा जम्मा गरेको रकम ग्राहकले चाहेको बेला सुरक्षित तवरबाट भुक्तानी गर्नका लागि बैंकले उपलब्ध गराउने भुक्तानी आदेश नै चेक हो । चेक खातावालाले माग्नासाथ भुक्तानी हुने ( Payable ) हुन्छ । यो सर्वाधिक प्रचलित साखपत्र हो । यो त्यस्तो विनिमयपत्र हो जुन बैंकमाथि खिचिएको हुन्छ र माग हुनासाथ तुरुन्तै भुक्तानी पनि हुन्छ । सामान्यतया बैंकद्वारा जारी हुने चेकमा निम्नकुराहरू समावेश भएका हुन्छन् ।

- सम्बन्धित बैंकको नाम ठेगाना
- चेक खिचिएको मिति
- चेक नं .
- रकम भुक्तानी गर्नुपर्ने व्यक्ति / संस्था ( Payee ) को नाम ।
- भुक्तानी गर्नुपर्ने रकम अंक र अक्षरमा लेख्ने ठाउँ । - ग्राहकको दस्तखत गर्ने ठाउँ
- चेकमा लेख्नुपर्ने अन्य कुनै विषेश आदेश लेख्ने ठाउँ ।

चेकको कारोवार बैकतथा बैंकमा खाताभएको व्यक्ति बीच मात्र हुन्छ । चेकको माध्यमबाट बैंकले कारोबार गर्नलाई चेक कलेक्सनका रूपमा लिइन्छ । चेक कलेक्सन तथा चेकमा आधारित कारोबार बैंकका विभिन्न सर्तहरूमा आधारित हुन्छ र यस्ता सर्त पुरा भएका अवस्थामा मात्र चेकको भुक्तानी हुन्छ । (कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
बैंकको चेक कारोबार गर्न अधिकार प्राप्त व्यक्तिले चेकमा यि सर्तहरू पूरा भए नभएको परीक्षण गरेर मात्र चेकको भुक्तानी दिनु पर्दछ ।

(ख) चेक भुक्तानी हुनका लागि निम्न कुराहरू पूरा भएको हुनु पर्दछ ।
==================================
• चेक खिच्ने व्यक्ति वा संस्थाको सम्बन्धित बैंकमा खाता खोलिएको हुनुपर्छ ।
• चेकमा भुक्तानीको लागि लेखिएको रकम अंक र अक्षार दुबैमा स्पष्ट रूपले लेख्नुपाई ।
• कमा उल्लेख भएको रकम खाने गरी खातामा रकम जम्मा भएको हुनुपर्ष ।
• चेक लेख्ने व्यक्तिले बैंकमा दिएको नमुना बमोजिमको हस्ताक्षर गर्नुपर्दछ (कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
• चेक काटेको मिति स्पष्टसंग उल्लेख गर्नुपर्दछ ।
- भुक्तानी प्राप्त गर्ने व्यक्तिले चेकको पछाडि आफ्नो हस्ताक्षर गर्नुपर्छ ।
• केरमेट भएको ठाउँमा छिटो हस्ताक्षर ( सही ) गरिनुपर्दछ । (कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
- चेक खिच्ने व्यक्तिले आफ्नो कारोबारको सुरक्षाका लागि चेकमा विभिन्न प्रकारका आदेशहरू लेख्न सक्छ।

यस्ता आदेश अनुसार बैंकले कारोवर गर्नु पर्ने भएकाले कारोवार सुरक्षित मानिन्छ ।

(ग) चेकका पक्षहरू ( Parties in aCheque )
चेकका प्रमुख ३ ( तीन ) पक्षहरू निम्न बमोजिम छन् ।
==================================
१) Drawer ( चेक लेखक )- बैंकमा खाता हुने खातावाला जसले भुक्तानी दिनु भनी चेक लेख्दछ त्यसलाई चेक लेखक भनिन्छ ।

२) Drawee ( भुक्तानी दिने पक्ष ) - बैंक जसले सदैव ग्राहकको / खातावालाको आदेशानुसार भुक्तानी दिन्छ , त्यसलाई भुक्तानी दिने पक्ष भनिन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
३) Payee ( भुक्तानी पाउने पक्ष ) - व्यक्ति वा संस्था जसले चेकमा उल्लेखित रकमको भुक्तानी प्राप्त गर्दछ , त्यसलाई भुक्तानी पाउने पक्ष भनिन्छ ।

(घ) चेकका विशेषताहरू ( Characteristics of Cheque ) :-
==================================
- यो एउटा लोकप्रिय साखपत्र हो ।
- यो खातावालाले सम्वन्धित बैंकलाई दिने लिखित आदेश हो । (कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
- चेक शर्तरहित हुन्छ जुन पूर्ण विश्वास ( Good Faith ) मा आधारित हुन्छ ।
- चेक निश्चित अवधिको लागि तयार गरिएको हुन्छ । - चेक हस्तान्तरण ( Endorsement ) गर्न सकिन्छ ।
- चेकमा उल्लेखित रकम माग अनुसार चेक लिई आउने वा आदेशित व्यक्ति वा संस्थालाई भुक्तानी दिईन्छ ।

(ङ) चेकका किसिम ( Types of Cheque ) चेक मुख्य गरी ३ ( तीन ) प्रकारका हुन्छन् जसलाई निम्नानुसार व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
==================================
( क ) वाहक चेक ( Bearer Cheque ) : वाहक अर्थात् चेक लिई आउने व्यक्तिलाई नै भुक्तानी दिन सकिने भएकाले यसलाई वाहक चेक भनिएको हो । यस्तो चेकमा लेखिएको रकम वाहकले चेक बैंकमा प्रस्तुत गरेपछि बैंकले उपलब्ध गराउँछ यस्तो चेकमा सुरक्षाको मात्रा न्यून रहेको हुन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
( ख ) आदेशित चेक ( Order Cheque ) : जुन चेकमा “ आदेश " ( Order ) शब्द लेखिएको हुन्छ र निश्चित व्यक्ति वा निजबाट अधिकृत व्यक्तिलाई मात्र भुक्तानी लेत हुन्छ त्यसलाई आदेशित चेक ( Order Cheque ) भनिन्छ । यस्तो चेकको भुक्तान रकम पाउने व्यक्तिले चेकको पछाडिपट्टि दस्तखत गरेपछि मात्र बैंकले निजलाई भुक्तानी दिन्छ । बाहक चेकको तुलनामा यो बढी सुरक्षित हुन्छ ।

( ग ) रेखांकित चेक ( Crossed Cheque ) : अग्र भागमा मुख पृष्ठमै दुईवटा छड्के धाहरू कोरिएको हुन्छ त्यसलाई रेखांकित चेक भनिन्छ । यी दुईवटा धर्काबीच र कम्पनी " ( & .co ) लेखिएको हुन्छ ।(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७) यस्ता रेखाहरू सम्भावित जोखिम र त्रुटिहरूबाट बच्नका लागि खिचिएका हुन्छन् । बैंकमा खाता हुने व्यक्ति वा उसमार्फत्को व्यक्तिले मात्र रेखांकित चेकको रकम प्राप्त गर्दछ । यो चेक बढी सुरक्षित मानिन्छ । रेखांकित चेक मूलत : तीन प्रकारका हुन्छन् ।

( a ) साधारण रेखांकित चेक ( Ordinary Crossed Cheque ) : चेकको माथिल्लो देब्रे कुनामा दुई समान्तर रेखा खिची सो भित्र “ र कम्पनी ( & co . ) अथवा “ विनिमय गर्न नसकिने " भन्ने शब्द लेखिएको वा नलेखिएको चेकलाई साधारण रेखाकित चेक भनिन्छ ।

( b ) विशेष रेखांकित चेक ( Special Crossed Cheque ) : उक्त दुई समानान्तर रेखाहरूको वीचमा बैंकको नाम ( Banks ) लेखिएको भए त्यसमा विनिमय गर्न नसकिने भन्ने लेखिएको वा नलेखिएको जे भएता पनि त्यस्तो चेकलाई विशेष रेखांकित चेक भनिन्छ । यसको भुक्तानी भने चेकमा उल्लेख भएको बैंकबाट मात्र हुन्छ ।

( c ) खाता दाखिला चेक ( Only Account Payee Cheque ) : दुवै रेखाहरूबीच " खाता - दाखिला मात्र ” भन्ने शब्द लेखिएको चेकलाई खाता दाखिला रेखांकित चेक भनिन्छ । यस्तो चेकको भुक्तानी केवल भुक्तानी पाउने व्यक्ति ( Payee ) को खातामा जम्मा भएपछि मात्र नियमानुसार भुक्तानी दिइन्छ । यदि व्यक्तिको सम्बन्धित बैंकमा खाता नभएको भए खाता ( Accunt ) खोल्नुपर्दछ ।

(च) यात्रु चेक ( Travellers Cheque or TC ) :
==================================
यात्रु चेक खासगरी विदेश भ्रमणका लागि सर्वाधिक प्रचलनमा रहेको साखपत्र हो । देश विदेश घुमिरहने पर्यटकहरूका लागि नगदभन्दा यात्रुचेक लिएर भ्रमण गर्नु सुरक्षित हुने भएकाले नै यस चेकको सुरुवात भएको हो । ग्राहकलाई यस्तो चेक जारी गर्ने बैंकले यात्रु चेकसम्बन्धी व्यावसायमा संलग्न संस्था , प्रतिष्ठित बैंक वा वित्तीय संस्थासँग सम्बन्ध राखेर सम्बन्धित संस्थाको नामको यात्रु चेक प्राप्त गर्ने व्यवस्था मिलाउँछ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
कुनै ग्राहक / यात्रुले चेक किन्न चाहेमा जति रकमका लागि माग भएको हो सो बरावरको रकम र केही दस्तुर ग्राहक / यात्रुसँग लिएर विक्री गर्दछ । नेपालमा पनि नेपाल राष्ट्र बैंक र अन्य वाणिज्य बैंकले यस्तो चेक उपलब्ध गराउदै आएका छन् ।

यस्तो यात्रु चेक खरिद गर्ने व्यक्तिले चेकको दुई ठाउँमा हस्ताक्षर गर्नुपर्दछ । नगद साट्ने वा भुक्तानी गर्ने बेलामा चेकको प्रमाणिकताका लागि दुईटै हस्ताक्षर मिले नमिलेको रुजु गरिन्छ र पासपोर्टसँग पनि भिडान गरिन्छ ।

(छ) चेकको अनादर ( Dishonour of cheque ) :
==================================
कुनै पनि बैंकद्वारा चेकमा उल्लेखित रकमको भुक्तानी दिन इन्कार गर्नु वा Cheque accept नगर्नुलाई चेकको अनादार Dishonour of cheque भनिन्छ । सामान्यतया निम्न अवस्थामा बैंकले कुनै पनि चेक अनादार गर्न सक्छ ।
ग्राहकको मृत्यु भएको सूचना बैंकले प्राप्त गरेमा वा चेक लेख्ने व्यक्ति पागल भएको थाहा भएमा ,
ग्राहक टाट पल्टेमा ,
चेकको समयावधि पूरा भएमा ,
चेकको भुक्तानी दिन अदालतद्वारा बन्देज लगाएको अवस्थामा ,
भुक्तानी नदिन सम्बन्धित पक्षले अनुरोध गरेमा ,
चेकमा लेखिएको रकम अंक , अक्षर , ग्राहकको दस्तखत , मिति , खाता नम्बर आदि फरक परेमा ,

अत : उल्लेखित अवस्थाबाहेक चेक अस्वीकार गर्ने अन्य मनासिव कारणहरू र सूचना बैंकलाई प्राप्त भएमा बैंकले चेक अनादर गर्न सक्छ ।

(ज) ड्राफ्ट ( Draft ) :-
==================================
ड्राफ्ट चेक जस्तै एक प्रकारको भुक्तानी आदेश हो । तर यसमा चेकको भन्दा केही फरक विशेषताहरू रहेका हुन्छन् । यो सम्बन्धित बैंकले ग्राहकको रकम अर्को कुनै बैंकको शाखाबाट रकम भुक्तानी हुने गरी पठाउने आदेश पत्र हो । एक स्थानबाट अर्को स्थानमा पैसा पठाउने विप्रेषण ( Remittance ) का विभिन्न माध्यममध्ये बढी प्रचलन रहेको माध्यम नै बैंक ड्राफ्ट हो । यसलाई हुण्डी पनि भनिन्छ । विनिमय अधिकार पत्र ऐन २०३४ को दफा २ ( क ) ले " ड्राफ्ट भन्नाले कुनै बैंकले आफ्नो एक कार्यालयबाट अर्को कार्यालय उपर कुनै खास व्यक्तिले वा निजले अहाएकाले माग्नासाथ भुक्तानी पाउने गरी खिचेको विनिमयपत्र सम्झनुपर्छ ” भनी ड्राफ्टको परिभाषा गरिएको छ । उक्त परिभाषालाई मनन गर्दा कुनै पनि बैंकले अर्को बैंकउपर भुक्तानी दिनका लागि ड्राफ्ट खिच्न सक्ने र यस्तो कार्य देशभित्रका बैंकसँग र अर्को देशको बैंकसित पनि गर्न सक्ने देखिन्छ तर यसरी ड्राफ्ट खिच्दा ती दुवै बैंकबीच घनिष्ट सम्बन्ध रहेको हुनु अनिवार्य मानिन्छ । (कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)

(झ) ड्राफ्टमा संलग्न रहने पक्षहरू :-
==================================
ड्राफ्टको उत्पत्तिदेखि अन्त्यसम्म विभिन्न तरिकाबाट निम्न चार पक्षहरूको संलग्नता रहेको हुन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
१)पहिलो पक्ष : यसलाई कारोवारको सुरूपक्ष भनिन्छ । यो बैंकको ग्राहक ( Sender ) नै चाहेको व्यक्तिको नाममा ड्राफ्ट खरिद गर्दछ ।

२) दोस्रो पक्ष : भुक्तानी पाउने Payee लाई दोस्रो पक्ष भनिन्छ । यो ड्राफट मार्फत रकम भुक्तानी गर्ने प्रक्रिया को महत्त्वपूर्ण ब्याक्ती मानिन्छ ।

३) तेस्रो पक्ष : ड्राफट खिच्ने बैंक तेस्रो पक्ष हो । जहाँबाट ड्राफटको उत्पास्ति भायेको हुन्छ । यल्लो ड्राफ्टको उत्पत्ति भने पहिलो पक्षको आदेशअनुसार भएको हुन्छ । पहिलो पक्षको आदेशअनुरूप ड्राफ्ट बनाउने बैंकलाई Drawer Bank पनि भनिन्छ ।

४) चौथो पक्ष : भुक्तानी दिने बैंक नै चौथो पक्ष हो । Drawer Bank को निर्देशनाअनुसार आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी चौथो पक्षले भुक्तानी दिने कार्य गर्दछ । तसर्थ भुक्तानी दिने बैंकलाई Drawee Bank भनिन्छ ।

(ञ) ड्राफ्टका विशेषताहरू
==================================
( १ ) ड्राफ्टमा पठाउनेको नभएर पाउनेको नाम उल्लेख भएको हुन्छ ।
( २ ) ड्राफ्ट नम्बर , शाखा बैंकको नाम , अंक र अक्षरेपीमा रकम , प्रोजेक्टर बैंकको छाप , बैंकको आधिकारिक दस्तखत तथा मिति उल्लेख भएको हुन्छ ।
( ३ ) आधिकारिक ड्राफ्ट हो होइन भन्ने कुरा ड्राफ्टमा रहेको बैंकको आधिकारिक दस्तखतले मात्र प्रमाणित गर्न सकिन्छ ।

( ४ ) ड्राफ्टको भुक्तानी बैंकले दिनुपर्छ । यस्तो रकम खातावाला वा बैंकले चिनेको व्यक्तिको परिचय लिएमात्र भुक्तानी दिने गर्दछ ।

( ५ ) यदि ड्राफ्टमा ANC payee only उल्लेख छ भने भुक्तानी पाउने व्यक्तिको आदेश पाउने बैंकमा खाता ( Account ) अनिवार्य रूपमा हुनुपर्दछ । यस्तो ड्राफ्ट वापत आएको रकम सम्बन्धित व्यक्तिको खातामा जम्मा गरिन्छ र चेकमार्फत् भुक्तानी दिइन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
( ६ ) बैंक ड्राफ्टको आयु ६ महिनाको मात्र हुन्छ ६ महिनापछि स्वत : निस्क्रिय हुन्छ ।

(ट) ड्राफ्टका प्रकारहरू ( Types of Draft )
ड्राफ्टलाई निम्न आधारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ ।
==================================
( क ) क्षेत्रगत आधारमा :-
-----------------------------------
१ . स्वदेशी ड्राफ्ट : एउटै देशभित्रका २ बैंकहरू वा बैंकका शाखाहरू वीच कारोबार वा विनिमय हुनसक्ने ड्राफ्ट स्वादेशी ड्राफ्ट हो जसमा Drawer Bank र Drawee Bank एउटै देश भित्र रहेका हुन्छन् ।

२ . विदेशी ड्राफ्ट : फरक फरक देशका बैंकहरूबीच ड्राफ्टको कारोवार भएमा अर्थात् Drawer Bank र Drawee Bank फरक फरक देशका भएमा त्यस्तो ड्राफ्ट विदेशी ड्राफ्ट हुन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
( ख ) भुक्तानी हुने प्रकृतिको आधारमा :-
-----------------------------------------------------
१ . Bearer Draft : ड्राफ्ट लिई आउनासाथ उक्त ड्राफ्ट बाहकलाई तोकिएको रकम तत्कालै नगदमा भुक्तानी गरिन्छ भने त्यसलाई बाहक ड्राफ्ट भनिन्छ । जुन तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित मानिदैन

२ . Account Payee Draft : ड्राफ्टमा उल्लेखित रकम सोझै नगदमा प्रदान नगरी सम्बन्धित व्यक्तिको खातामा जम्मा गरेर मात्र भुक्तानी दिईने ड्राफ्टलाई Account Payee Draft भनिन्छ । जुन तुलनात्मकरूपमा वढीसुरक्षित मानिन्छ ।

(ठ) चेक र ड्राफ्टमा फरक :-
==================================
(क) चेक :-
-----------------
(१) यो खातावाला व्यक्ति वा संस्थाले बैकयो उपर खिचेको लिखित आदेशपत्र हो ।

(२)चेक मार्फत् एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिलाई भुक्तान गर्ने गरिन्छ । अर्थात् भुक्तानी गर्ने कार्यमा यस्को प्रयोग बढी हुन्छ ।

(३)यसमा निक्षेप स्वीकार गर्ने बैक र भुक्तानी गर्ने बैंक एउटै हुन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७)
(४) यसमा आदेश दिने व्यक्ति वा संस्था हुन्छ ।

(५) चेक कारोवार गर्नुअघि खातावालाको खातामा रकम जम्मा हुनु जरुरी छ ।

ड्राफ्ट (Draft) :-
----------------------

(१) यो एउटा बैंकले अर्को बैंक वा आफ्नो शाखा उपर खिचेको लिखित आदेशपत्र हो ।

(२) ड्राफ्ट मार्फत् एक बैकबाट अर्को बैंकमा रकम स्थानान्तरण गरिन्छ । अर्थात् रकम स्थानान्तरण गर्नमा यस्को बढी प्रयोग हुन्छ ।

(३) यसमा निक्षेप स्वीकार्ने बैंक र भुक्तानी गर्ने बैंक फरक फरक हुन्छ ।

(४) यसमा आदेश दिने बैंक हुन्छ ।
(५) ड्राफ्ट तयार गर्ने समयमा नै रकम दिइने वा जम्मा गर्ने गरिन्छ ।
(कृषि विकास बैंक, नेपाल बैंक तथा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक तयारी २०७७ बाट)
#स्रोत:- bankingpost

Read More

ADBL Old question Level 4,:- 2076

 

Read More

भाद्र १० गते गोरखापत्रमा प्रकाशित लोकसेवा तयारी सामग्री (वस्तुगत प्रश्नोत्तर)

 भाद्र १० गते गोरखापत्रमा प्रकाशित लोकसेवा तयारी सामग्री (वस्तुगत प्रश्नोत्तर)

१. राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको निधन कहिले भएको हो ?
 वि.सं. २०७७ भदौ २ ।
– वि.सं. १९७६ असोज ७ गते लमजुङको पुस्तुनमा जन्मिनुभएका राष्ट्रकवि घिमिरे २०७५ असोजमा सय वर्षमा प्रवेश गर्नुभएको थियो । घिमिरे स्वच्छन्दतावादी भावधारा र परिष्कारवादी शैली भएका कुशल साहित्यकार, कवि र गीतकार हुनुहुन्थ्यो ।
– वि.सं. १९९४ देखि नेपाली साहित्यिक फाँटमा सक्रिय राष्ट्रकवि घिमिरेका गौरी, मालतीमुङ्गले, हिमालपारि हिमालवारि, राजेश्वरी, इन्द्रकुमारी, राष्ट्रनिर्माता, किन्नर–किन्नरी, चारु चर्चा, आफ्नो बाँसुरी आफ्नै गीत, घामपानी, नयाँ नेपाल, विषकन्या, शकुन्तलालगायतका दर्जनौँ कृति नेपाली समाजमा लोकप्रिय छन् ।
– राष्ट्रकवि घिमिरेका ‘नेपाली हामी रहौँला कहाँ’, ‘गाउँछ गीत नेपाली, फूलको थुँगा बगेर गयो, आजै र राती के देखेँ सपनी, झमझम पानी पर्यो असारको रात, सारङ्गी त रेटे पनि बज्छ मिठो धुन’लगायत दर्जनौँ कालजयी गीत नेपालीको मनमनमा गुञ्जिएका छन् । उहाँका कृतिहरू राष्ट्रिय भावनाले ओतप्रोत छन् ।
– नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठनका आजीवन सदस्य घिमिरेले दुई कार्यकाल उपकुलपति तथा दुई वर्ष कुलपतिका रूपमा रहेर कार्य गर्नुभएको थियो ।
– उहाँका छ जना छोरी र दुई छोरा हुनुहुन्छ । पहिलो श्रीमती गौरीको २००४ सालमा निधनपछि महाकालीसँग दोस्रो विवाह गर्नुभएको थियो ।

२. वल्र्ड बुक अफ रेकर्ड, युके अवार्डबाट सम्मानित नेपाली बाल कराँते खेलाडी को हुन् ?
 आर्यन रञ्जित ।
– (सानो उमेरमै खेलकुदमा पुर्याएको योगदानको कदर गर्दै आर्यनलाई उक्त अवार्डबाट सम्मान गरिएको ।)

३. भाषा साहित्यतर्फको राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (२०७७ मा) कसलाई प्रदान गरियो ?
प्रा.डा. दयाराम श्रेष्ठ ।
– त्यस्तै, ललितकलातर्फको राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार श्यामलाल श्रेष्ठलाई प्रदान गरिएको ।
– सङ्गीत तथा नाट्य विधातर्फको राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार सत्यनारायण चौधरीलाई प्रदान गरिएको । राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कारको राशि जनही एक लाख र प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कारको राशि ५० हजार रुपियाँ रहेको ।

४. २०७६ सालको महाकवि देवकोटा पुरस्कार कसलाई प्रदान गरियो ?
 कवितातर्फः मोहन सिटौला, निबन्धतर्फः प्रा. केशव सुवेदी, नाटकतर्फः पद्मावती सिंह, बाल÷लोकसाहित्यतर्फः डा. मधुसूदन गिरी र भाषासाहित्यतर्फ ः भैरव रिसाल ।

५. २०७६ सालको गोपालप्रसाद रिमाल राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार कसलाई प्रदान गरियो ?
 अभि सुवेदी (नाटकतर्फ) र घनश्याम उपाध्याय कँडेल (कवितातर्फ) ।

६. २०७६ सालको सर्वजित मानव मर्यादा राष्ट्रिय पुरस्कार कसलाई प्रदान गरियो ?
 नवराज विक (समाजसुधार अभियानतर्फ, मरणोपरान्त), त्रिभुवनचन्द्र वाग्ले (मानवअधिकारतर्फ) र तिलक परियार (सीप, कला, शिक्षा, साहित्यलेखन तथा अनुसन्धानतर्फ) ।

७. रसुवाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–२ टिमुरेमा सुख्खा बन्दरगाहको शिलान्यास कहिले गरिएको हो ?
 वि.सं. २०७६ मङ्सिर ४ ।
– साढे दुई वर्षमा निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको सो बन्दरगाह निर्माणका लागि एक अर्ब ९८ करोड रुपियाँ लाग्ने अनुमान रहेको ।
– यो बन्दरगाह निर्माण सम्बन्धमा नेपाल र चीनवीच वि.सं. २०७६ वैशाख २९ मा समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएको ।

८. एफटीटीएचको पूरा रूप के हो ?
 फाइबर टु द होम ।
– नेपाल टेलिकमले दु्रतगतिको इन्टरनेट सेवा एफटीटीएचको आरम्भ वि.सं. २०७६ भदौ २३ गते रूपन्देही जिल्लाको गैडहवा गाउँपालिकास्थित सूर्यपुरा बजारमा गरेको ।
– एफटीटीएच प्रविधिमार्फत परम्परागत तामाको तारको सट्टामा घरसम्म अप्टिकल फाइबर पुर्याई ट्रिपल प्ले अर्थात् भ्वाइस, उच्च गतिको इन्टरनेट र भिडियो सेवाहरू प्रदान गर्न सकिने जनाइएको ।

९. विश्वमा क्रेडिट कार्डको प्रयोग गर्ने पहिलो राष्ट्र कुन हो ?
 अमेरिका ।

१०. चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले वान बेल्ट वान रोड (ओबीओआर) को अवधारणा कहिले प्रस्तुत गर्नुभयो ?
 सन् २०१३ ।
– नेपालले वि.सं. २०७४ वैशाख २५ मा ओबीओआरमा हस्ताक्षर गर्ने निर्णय गरेको । सो अनुरूप २०७४ वैशाख २९ मा नेपालका तर्फबाट हस्ताक्षर भएको ।
– ओबीओआरसम्बन्धी साझेदारीपत्रमा नेपालका तर्फबाट परराष्ट्र सचिव शङ्करदास वैरागी एवं चीनका तर्फबाट राजदूत यु होङले हस्ताक्षर गर्नुभएको ।

११. पारदर्शिताको प्रवद्र्धन गरी प्रभावकारी सरकार बनाउने उद्देश्यका साथ ‘ओपन गभर्नमेन्ट पार्टनरसीप’ (ओजीपी) को स्थापना कहिले गरिएको हो ?
 सन् २०११ सेप्टेम्बर २० ।
– ओजीपीको संस्थापक राष्ट्रहरूमा अमेरिका, मेक्सिको, ब्राजिल, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स, दक्षिण अफ्रिका, बेलायत र नर्वे रहेका ।
– यस संस्थामा हाल १५ उपक्षेत्रीय सरकारी संयन्त्रसहित ७५ सदस्य राष्ट्र रहेका ।

१२. अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको सदस्यता त्याग गर्ने पहिलो राष्ट्र कुन हो ?
 बुरुन्डी (सन् २०१७ अक्टोबर २७) ।
– (सदस्यता त्याग्ने दोस्रो राष्ट्र फिलिपिन्स । फिलिपिन्सले सन् २०१८ मार्च १७ मा सदस्यता त्यागको घोषणा गरेको ।)

१३. कर्णाली प्रदेशलाई सहयोगापेक्षी सडकमानव मुक्त घोषणा कहिले गरिएको हो ?
 वि.सं. २०७६ माघ ४ ।
– (सो प्रदेशलाई बेसहारा, असहाय, अशक्त, अभिभावकविहीन सहयोगापेक्षी सडकमानव मुक्त प्रदेश घोषणा गरिएको ।)

१४. सुदूर पश्चिम प्रदेशद्वारा भिडियो कन्फ्रेन्स प्रविधिको उद्घाटन कहिले गरियो ?
 वि.सं. २०७६ माघ २९ ।
– श्रव्यदृश्य सम्मेलन प्रविधिमार्फत प्रत्येक जिल्लाका समन्वय समिति एवं स्थानीय तहले छलफल गर्न सक्ने ।
– भिडियो कन्फेन्स प्रविधिले पहिलोपटक नौवटै जिल्लालाई जोडेको साथै यसले संसदीय खुलापन र कानुन निर्माणमा सहयोग पुग्ने जनाइएको ।

१५. प्रदेश ५ सरकारले प्रदेश गौरवका आयोजना निर्धारणसम्बन्धी मापदण्ड, २०७६ कहिले स्वीकृत गरेको हो ?
वि.सं. २०७६ फागुन २ ।
– (सो मापदण्डअनुसार प्रदेशको गौरवको आयोजना हुनका लागि कम्तीमा ५० करोड रुपियाँ लगानी हुनुपर्ने र तीनदेखि पाँच वर्षभित्रमा आयोजनाको निर्माण सम्पन्न गरिसक्नु पर्ने । त्यस्तै सहरी क्षेत्रमा कम्तीमा ५० हजार, ग्रामीणक्षेत्रमा १० हजार र गरिबीको रेखामुनि वा सीमान्तकृत जनसङ्ख्यालाई प्रत्यक्ष लाभ पुग्ने भए १० हजार जनसङ्ख्याले लाभ लिन पाउने आयोजनालाई प्रदेश गौरवको आयोजनाका रूपमा लिइने व्यवस्था गरिएको ।)

१६. कुन स्थानीय तहमा एक वडा एक तालको अभियानलाई अघि बढाउन थालिएको छ ?
 घोराही उपमहानगरपालिका (दाङ) ।
– (घोराही उपमहानगरपालिकाले सिँचाइ र पर्यावरणका लागि विशेष योजना बनाई कृत्रिम ताल निर्माण अभियान सञ्चालन गर्न थालेको ।)

१७. ग्रामी अवार्ड २०२० मा चार अवार्ड जित्दै नयाँ इतिहास रच्ने गायिका को हुनुहुन्छ ?
 विली आइलिस ।
– सन् २०२० जनवरी २६ मा अमेरिकाको लस एन्जलसमा आयोजित ६२ औँ अवार्ड समारोहमा उहाँले उत्कृष्ट नवकलाकार, वर्षको उत्कृष्ट रेकर्ड, उत्कृष्ट एल्बम र पप भोकल एल्बमसहित चार ग्रामी अवार्ड जित्नुभएको । विली एकैपटक उपरोक्त चार अवार्ड हात पार्ने पहिलो युवती तथा समग्रमा दोस्रो कलाकार बन्नुभएको । यसअघि सन् १९८१ मा क्रिस्टोफर क्रसले यी विधाका अवार्ड हात पार्नुभएको ।
– समारोहमा अमेरिकी पूर्व प्रथम महिला मिसेल ओबामाको गीत ‘बिकमिङले अडियो बुक विधामा अवार्ड चुमेको । त्यस्तै लेडी गागाको आई विल नेभर लभ अगेनले बेस्ट सङ फर भिजुअल मिडियाको अवार्ड, ट्रेडिसनल पप भोकल एल्बमको अवार्ड लुक नाउले, कन्ट्री सोलो पर्फर्मेन्स राइडको अवार्ड विली नेसनको मी ब्याकहोमले र र्याप एल्बमको अवार्ड टाइलरले जितेका ।

१८. नेपाल तथा एसियाली अध्ययन केन्द्र कहाँ छ ?
 त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुर परिसरमा ।
– यो संस्था भाषाविज्ञान, इतिहास, भूगोल, राजनीतिशास्त्र, समाज विज्ञान र धर्मसंस्कृति अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने थलोका रूपमा स्थापना भएको ।
– वि.सं. २०२९ साउन १ मा स्थापित इन्स्टिच्युट अफ नेपाल स्टडीलाई वि.सं. २०३४ भदौमा तत्कालीन त्रि.वि. ऐन अनुसार नेपाल तथा एसियाली अध्ययन केन्द्र (सिनास) मा रूपान्तरण गरिएको ।
– सिनासले प्रकाशन गर्ने जर्नल विश्वका एक सय १२ मुलुकका विश्वविद्यालयसम्म पुग्ने गरेकोमा हाल ५८ विश्वविद्यालयमा मात्रै पुग्ने गरेको ।
– त्रि.वि.अन्तर्गत सिनाससहित आर्थिक विकास तथा प्रशासन केन्द्र (सेडा), व्यावहारिक विज्ञान तथा प्राविधिक अनुसन्धान केन्द्र (सेरिड) सञ्चालनमा रहेका ।

१९. सामान्यतया वस्तु तथा सेवाको आन्तरिक उत्पादन र पैठारीमा लगाइने करलाई के भनी चिनिन्छ ?
 अन्तःशुल्क ।
– सिद्धान्ततः मानवीय स्वास्थ्य र वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने तथा विलासिताका वस्तुमा अन्तःशुल्क लगाउने गरिन्छ । अन्तःशुल्क कर खासगरी उत्पादकको तहमा र पैठारीमा लगाइन्छ । अन्तःशुल्क लाग्ने भनी तोकिएका स्वदेशी उत्पादन वा पैठारी हुने वस्तु वा प्रदान गरिने सेवामा त्यस्ता वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्न लाग्ने खर्च र प्रतिष्ठानको नाफा मात्र जोडी हुने मूल्यमा वा निष्कासन भएको परिमाणमा तोकिएको दर अनुसार निष्कासनका बेलामा लाग्ने कर नै अन्तः शुल्क हो ।

२०. नेपालमा सर्वप्रथम कागजी मुद्रा कहिलेदेखि प्रचलनमा ल्याइएको हो ?
 वि. सं. २००२ असोज १ ।
– नेपालमा राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले एक अध्यादेश जारी गरी वि.सं. २००२ असोज १ देखि कागजी मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका थिए ।
– पहिलो पटक रु. १००, रु. १० र रु. ५ दरका कागजी नोट जारी गरिएको थियो ।
– सदर मुलुकीखानाबाट जारी गरिएको ती नोटहरूमा दस्तखत गर्ने खजाञ्ची जनकराज थिए ।

२१. नागरिक लगानी कोषको स्थापना कहिले भएको हो ?
 वि.सं. २०४७ चैत ४ ।
– नागरिक लगानी कोष ऐन, २०४७ अनुसार राष्ट्रको आर्थिक विकासका लागि सर्वसाधारण जनतालाई बचत गर्न प्रोत्साहन गरी पूँजी वृद्धिका साथै लगानीका अवसर बढाउन तथा पुँजीबजारको विकासमा गतिशीलता ल्याउने प्रमुख उद्देश्य राखी कोषको स्थापना भएको ।
प्रमुख उद्देश्य
– स्वदेश तथा विदेशस्थित नेपाली नागरिकलाई कोषको कार्यक्रममा आबद्ध गर्ने ।
– सामाजिक सुरक्षणसम्बन्धी थप कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
– प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रहरू (जलविद्युत् क्षेत्र, पूर्वाधार विकास, उत्पादनशील क्षेत्र, पर्यटन तथा निर्यात प्रवद्र्धन, पुँजीबजारका उपकरणहरू) मा लगानी गर्ने ।
– कोषको रकम न्यून जोखिमका क्षेत्रमा लगानी गर्ने ।
– बजार निर्माता तथा शेयरको थोक खरिद विव्रmी गर्ने ।
– पुँजीबजार सेवाका उपकरण÷औजारहरू प्रभावकारी बनाउने ।

२२. माथिल्लो अरूण अर्ध जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजनाको उत्पादन क्षमता कति छ ?
 १०६१ मेगावाट ।
– जनताको जलविद्युत् कार्यक्रम अन्र्तगत आकर्षक परियोजनाको सूचीमा राखिएको सो आयोजना निर्माणका लागि सरकारले नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको पूर्ण स्वामित्वको कम्पनी अपर अरुण हाइड्रो इलेक्ट्रिक लिमिटेडलाई सर्वेक्षण अनुमति प्रदान (२०७६ कात्तिक) गरेको ।
– मन्त्रिपरिषद्ले गतवर्ष असोजमा सो आयोजनामा सर्वसाधारणको पनि सेयर रहने गरी कम्पनी मोडलमा निर्माण गर्न सहमति दिएको ।
– सङ्खुवासभामा पर्ने यो आयोजना अरुण तेस्रोभन्दा माथि रहेको ।
– वि.सं. २०८३ पुुसभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको यो आयोजनाको निर्माण लागत एक खर्ब २० अर्ब रुपियाँ रहेको ।
– ४९ प्रतिशत सर्वसाधारणको सेयर र विश्व बैङ्क, युरोपेली लगानी बैङ्कको सहुलियतपूर्ण ऋण तथा कर्मचारी सञ्चय कोष, नागरिक लगानी कोषलगायतका स्वदेशी वित्तीय संस्थाको लगानी रहने मोडलमा वित्तीय व्यवस्थापन हुने बताइएको ।

२३. आन्तरिक राजस्व विभागले केन्द्रीय बिजक प्रणालीको सुरुवात कहिलेदेखि गरेको हो ?
 वि.सं. २०७४ मङ्सिर १ ।

२४. नेपालमा सर्वप्रथम जनगणना लिने संस्था कुन हो ?
 सेन्सस गोश्वारा ।
– नेपालमा जनगणना वि.सं. १९६८ देखि सुरु भएको ।
– नेपालमा चौथो जनगणना (वि.सं. १९९८) सम्म हेड काउन्ट(टाउको गन्ती) को रूपमा गणना गर्ने गरिएकोमा पाँचौँ (२००९÷११) बाट वैज्ञानिक गणना सुरु गरिएको ।
– नेपालमा सुरुआती चरणमा ‘सेन्सस’गोश्वाराले जनगणना लिने गरेकोमा वि.सं. २०१८ बाट केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागले लिँदै आएको ।
– वि.सं. २०२८ बाट जनगणनामा कम्प्युटरको प्रयोग गर्न थालिएको ।

२५. नेपालमा कुपोषणको समस्या समाधान गर्न सन् २०१३ देखि कति वर्षे बहुक्षेत्रीय पोषण योजना कार्यान्वयनमा ल्याइएको थियो ?
 पाँचवर्षे ।
– (पहिलो योजना सम्पन्न भएपछि अहिले दोस्रो चरणको पाँचवर्षे (२०१८–२०२२) योजना कार्यान्वयन भएको ।)

२६. एसडीजी गोल इन्डेक्स–२०१९ मा नेपाल कतिऔँ स्थानमा छ ?
 १०३औँ
– एसडीजीमा निर्धारण गरिएका लक्ष्यहरूको प्रगतिका आधारमा तयार गरिने यो रेङ्किङमा नेपाल ६३.९ अङ्कका साथ सो स्थानमा रहेको ।
– अध्ययनमा १२६ देश समेटिएको सो सूचीको पहिलो पाँच स्थानमा क्रमशः डेनमार्क, स्वीडेन, फिन्ल्यान्ड, फ्रान्स र अस्ट्रिया रहेका । अन्तिम स्थानमा सेन्ट्रल अफ्रिकन रिपब्लिक, चाड, डोमिनिकन रिपब्लिक, कङ्गो र नाइजेरिया रहेका ।

२७. चलचित्रका क्षेत्रमा नोबेल पुरस्कारका रूपमा मानिने प्रसिद्ध ओस्कार अवार्ड पहिलोपटक कहिले प्रदान गरिएको थियो ?
 सन् १९२९ ।
– (सन् १९२९मा स्थापित यो पुरस्कार पहिलोपटक सन् १९२९ मा ‘विङ्स’ चलचित्रलाई प्रदान गरिएको थियो । हालसम्म ‘बेनहुर’ र ‘टाइटानिक’ चलचित्रले सर्वाधिक ११÷११ विधामा ओस्कार आवर्ड जित्न सफल भएका छन् ।)

२८. सरकारले शिक्षा विभागको नाम परिवर्तन गरी के बनाएको छ ?
 शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्र ।

२९. जिल्ला शिक्षा कार्यालयलाई कहिलेदेखि ‘शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ’ बनाइएको हो ?
 वि.संं २०७४ चैत २९ ।
– (शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले चैत २८ मा सबै जिल्ला शिक्षा कार्यालयलाई खारेज गर्दै एकाइ कार्यालयमा स्थापना गर्न जिल्ला शिक्षा अधिकारीलाई निर्देशन दिएको थियो । मन्त्रालयले जिल्ला शिक्षा अधिकारीलाई नै उक्त कार्यालयको प्रमुख रहेर काम गर्ने व्यवस्था गरेको । देशभर २०१८ सालदेखि जिल्ला शिक्षा कार्यालय रहँदै आएका थिए ।)

३०. नेपालमा रामापिथेकसको् अवशेष कहाँ फेलापरेको हो ?
 तिनाउ –बुटवल) ।
– अमेरिकाको नेसनल जिओग्राफिक सोसाइटीका डा. जे. एच हट्चिसन सहित नेपालको त्रिभुवन विश्वविद्यालयका अन्वेषणकर्ताद्वारा सन् १९७९ देखि १९८२ सम्म गरिएको अन्वेषणअनुसार एक करोड दश लाख वर्ष पुरानो रामापिथेकसको बङ्गारा (दाँत) भेटिएको थियो । उक्त बङ्गाराको ‘डमी’ बनाएर सर्वसाधारणको प्रदर्शनका लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालयकोे प्राकृतिक सङ्ग्रहालयमा राखिएको छ ।
– यो जीवाषशेषको पहिचानपश्चात् सन् २०१३ मा ‘नेपालका जीवावशेष’ भन्ने टिकटमाला जारी गरिएको । रामापिथेकसको प्रचारप्रसारका लागि तिनाउतट नजिकै रामापिथेकस पार्क निर्माण गरी प्रतीक स्थापना गरिएको छ । साथै पाल्पा जिल्ला र रूपन्देहीको सङ्गम मानिने सिद्धबाबा धामका दुवै समितिको पहलमा तल्लो सिद्धबाबा धाममा ‘रामापिथेकस वनस्पति उद्यान’ निर्माणको कार्य पनि
प्रस्तुतकर्ता : टङ्क के.सी.

Read More

Banking Career मा प्रतिस्पर्धा बढ्दै

  धेरैले रुचाएको नेपालको निजामती सेवा सङ्गै पछिल्लो समय नेपालको banking क्षेत्रमा पनि युवाहरूको सहभागीता बढ्दै गएको छ । बर्सेनि बिज्ञापन हुने नेपाल को केन्द्र बैंक (NRB) लगायत सरकारी  लगानीका बैंकहरु राष्ट्रिय बाणिज्य बैंक , नेपाल बैंक लि. , कृषि बिकास बैंक हरुको परिक्षामा युवाहरूको सहभागिता उच्च छ । काठमाडौ उपत्यका लगायत देशका विभिन्न सहरहरूमा संचालित ट्युसन सेन्टरहरुमा पनि banking तयारी का विद्यार्थीको उपस्थिति उत्साहजनक छ। पछिल्लो समय बैंक हरुले कर्मचारीलाई दिने सेवासुबिधा , बैंक को कार्य प्रणाली र बैंकमा प्रयोग हुने नवीनतम प्राविधिले बैंकमा career बनाउने हरुको संख्या बढ्दै गएको हो ।

Read More